Chapter 124from Da'at Tevunot

אמר השכל – מציאות האדם בנוי הוא בחכמה עמוקה לאין תכלית. כי האדון ב"ה ברא נבראים רבים וגדולים, גבוה מעל גבוה וגבוהים עליהם, כולם צריכים למשמרתם, שאין שום דבר לבטלה; והכל עומד על הפנה היסודית, שהוא מה שהאדון ב"ה רוצה בעבודת האדם - שיתקן הוא כל החסרונות שבבריאה, ויעלה עצמו עילוי אחר עילוי, עד שידבק בקדושתו ית'. והנה שם כל עניני הריחוק ממנו ית' וכל תולדותיהם, וכל עניני התקרב עליו וכל תולדותיהם, וכולם דברים עמוקים ועצומים מאד, והכל עומדים להתגלגל במסיבות גדולות להגיע אל השלמות הכללי:

Said the intellect - The existence of man is constructed on deep wisdom without limit. For the master may he be blessed created many and great creations, one higher than the next and yet more above them. Each is needed in their position, for nothing if purposeless; and it all stands on the fundemental corner which is that which the master, may he be blessed, wants from the service of man - that he rectify all the deficiencies in the creation and elevate himself in elevation after elevation, until he cleave to His holiness, may he be blessed. And behold there are all the matters of the distance from him may he be blessed, and and of their consequences, and all the matters of of that which causes one to draw near to him and all their consequences, and allf them are deep and very awesome things, all all stand to progress through great revolutions to reach general perfection:

ואמנם רצה הרצון העליון שתהיה יד האדם מגעת לכל הענינים הרבים האלה - שכולם מתנועעים מתנועותיו ומעשיו של האדם. והרי אלה כונניות גדולות כאורלוגין הזה שאופניו פוגשות זו בזו, ואופן קטן מנועע אופנים גדולים ורבים - כך קשר האדון ב"ה כל בריאותיו קשרים גדולים, והכל קשר באדם, להיות הוא מנועע במעשיו, וכל השאר מתנועעים ממנו. והנה כסה הכל במכסה העור ובשר הגשמי הזה, שאין נראה אלא השטח הגופני הזה; אך באמת דברים בגו - כונניות גדולות שברא הקב"ה בעולמו לצורך הענין הזה כולו למעשיו ועבודתו, לעילויו ולתוספת קדושתו או לירידתו ופחיתותו ח"ו, וכל מצביו הרבים; וזה רק על ידי הנשמה בכל חלקיה ושרשיה אשר כלל בגופו. והוא מה שאמר דוד המלך ע"ה (תהלים מ, ו), "רבות עשית אתה ה' אלהי, נפלאתיך ומחשבתיך אלינו" וגו'; ואומר (תהלים קלט, יד), "אודך על כי נוראות נפלאתי, נפלאים מעשיך ונפשי יודעת מאד". כי אין הגוף משיג הדברים הרבים האלה כמו הנפש, מפני שאין הדבר נראה בגופניות, אלא ברוחניות:

And indeed the Heavenly Will wanted that the hand of man reach to all these many matters - that all of these move through the movements and actions of man. Indeed these great established places [Chullin 56b] are like a timepiece whose gears engage one another, and one small gear moves larger and many ones - so is the connection of the master may he be blessed with all his creations in great connection, and all connected through man. In order that he cause movement through his actions, and all fo the remaining movements come from him. And behold all of this is covered with the physical skin and flesh, such that only the region of the physical is apparent; but in truth hidden within great established places that The Holy One blessed is He created in hsi world for this purpose are all for his actions and service, for the elevation and addition to his holiness or to his descent and diminution G-d forbid, and all of his many situations. And this is only through the Neshoma soulin all of its parts and roots which He included in its substance. and this is that which King David, peace upon him, said (Tehillim 40:6) "Many things have you my Lord G-d done for us, your wonders and thoughts...", and he said (Tehillim 139:14) "I praise you for the awesome wonders you have imbued in me, your actions are wonderous and my Nefesh soul knows this well" - for the body cannot grasp these many things like the Nefesh soul, because the matter is not evident in physicality rather in spirituality:

והנה מן הדברים הנכללים בכונניות האלה הוא הרע בכל פרטיו, כמו שביארנו, וכל אלה דברים המצטרכים למצב הראשון הזה של האדם שהוא בעוה"ז. ותלויים כל אלה בענין גילוי יחודו ית', שכבר פירשתי ענינו למעלה, שהוא לגלות האור מתוך החשך, ומן הסתר הפנים הנעשה בראשונה עם כל תולדותיו יתגלה היחוד באחרונה. ותביני, כי הנה רצה הרצון העליון שיתברר אמתת יחודו בפועל, כמו שביארנו כבר, וזה על ידי כל הסבובים שהוא ית' מסבב בעולמו, כדברי הכתובים שזכרנו למעלה - (ישעיהו מג, י), "למען תדעו ותאמינו לי ותבינו כי אני הוא אל" וגו'; (דברים לב, לט), "ראו עתה כי אני אני הוא" וגו'. כי בתחלה הוא רוצה לברר דבר זה בפועל, ומסבב כל סיבוב חגלגל אל הנקודה הזאת. ואמנם כשיהיה נשלם הענין הזה, פירוש, שכבר נתברר דבר זה בפועל, משם והלאה יהיה הדבקות וההשגה שישיגו הנמצאים להתקשר בו ית' ולהתענג בשלמות יחודו שכבר נתגלה, ליהנות מזיו שכינתו, ולהשיג בשלמותו זה תמיד דברים עמוקים מהראשונים, עד אין סוף ועד אין תכלית:

Bu düzeneklerin içine dahil olan şeylerden biri de bütün ayrıntılarıyla kötülüktür; bunu açıkladık. Bunların hepsi, insanın bu dünyadaki ilk durumu için gerekli şeylerdir. Bunların hepsi O’nun, mübarek olsun, Birliği’nin açığa çıkması konusuna bağlıdır; yukarıda bunun anlamını açıkladım: karanlığın içinden ışığın açığa çıkmasıdır. Başta gerçekleşen yüzün gizlenmesinden ve onun bütün sonuçlarından, sonunda Birlik açığa çıkacaktır. Şunu anlayacaksın: Üst İrade, O’nun Birliği’nin hakikatinin fiilen açıklığa kavuşmasını istedi; bunu daha önce açıkladık. Bu da O’nun, mübarek olsun, dünyasında döndürdüğü bütün döngüler aracılığıyla olur; yukarıda andığımız ayetlerin söylediği gibi: “Bilesiniz, Bana inanasınız ve anlayasınız ki Ben O’yum” (Yeşayahu 43:10) ve “Şimdi görün ki Ben, Ben O’yum” (Devarim 32:39). Çünkü başlangıçta O bu konuyu fiilen açıklığa kavuşturmak ister ve dönen her döngüyü bu noktaya yöneltir. Bu konu tamamlandığında, yani bu gerçek fiilen açıklığa kavuştuğunda, bundan sonra varlıkların O’na, mübarek olsun, bağlanmak ve artık açığa çıkmış olan Birliği’nin yetkinliğiyle haz almak için elde edecekleri devekut ve kavrayış başlayacaktır. Şekina’nın parıltısından yararlanacaklar ve O’nun bu yetkinliğinde, öncekilerden daha derin şeyleri sürekli kavrayacaklardır; bunun sonu ve sınırı yoktur.

נמצא בכאן שני סוגים בפעולותיו ית', א' - מה שיעשה אחר שכבר נתברר יחודו והאמינוהו בני האדם בפועל, והוא כלל השכר והגמול אשר מהותו ופרטיו לא מושגים הם עתה מן הגוף, רק זה נדע ודאי שהמין בכלל הוא, להיות נהנים מזיו קדושתו ית', כמאמרם ז"ל (ברכות יז ע"א), "צדיקים יושבים ועטרותיהם בראשיהם ונהנים מזיו השכינה". ואין ספק לנו שיהיו שם פרטים רבים של מיני הנאות, ק"ו מן העולם הזה שהוא כצל עובר, וקבע בו האדון ב"ה כמה מיני הנאות טובות ליהנות מהם בני אדם, אך כללם אינם אלא הנאות החושים, כל שכן עולם שכולו טוב, שאף על פי שהמין הוא אחד, שהרי אין שם טובה אלא טובה רוחנית של השכלה ודבקות, אך הפרטים יהיו רבים. והוא מה שאמרתי לך מענין השפעתו ית', שלא חודשה אלא להוליד ענינים רוחנים של קדושה. והסוג הב' - הוא מה שהאדון ב"ה עושה כל זמן שעדיין הולך האמת הזה ומתגלה, שלא נשלם עדיין גילויו, הלא זה מתחלת הבריאה עד הגאולה העתידה שתהיה במהרה בימינו, שאז נאמר (זכריה יד, ט), "והיה ה' למלך על כל הארץ ביום ההוא יהיה ה' אחד ושמו אחד":

Burada O’nun, mübarek olsun, fiillerinde iki tür vardır. Birincisi, Birliği artık açıklığa kavuşup insanlar tarafından fiilen kabul edildikten sonra yapacağı şeydir. Bu, ödül ve karşılık düzeninin genelidir. Bunun mahiyeti ve ayrıntıları şimdi beden tarafından kavranamaz. Yalnızca şunu kesin olarak biliriz: Tür olarak bu, O’nun kutsallığının parıltısından yararlanmak olacaktır. Hahamlarımız z”l şöyle demiştir: “Tsadikler oturur, taçları başlarındadır ve Şekina’nın parıltısından yararlanırlar” (Berahot 17a). Orada birçok haz türünün birçok ayrıntısı bulunacağından kuşkumuz yoktur. Bu dünyadan, ki geçip giden bir gölge gibidir, bunu kal vahomer yoluyla anlayabilirsin: Efendi, mübarek olsun, burada insanların yararlanması için birçok iyi haz türü koymuştur; fakat bunların bütünü duyulara ait hazlardan ibarettir. Öyleyse bütünüyle iyi olan alemde, tür tek olsa bile, yani orada ruhsal kavrayış ve devekut iyiliğinden başka iyilik bulunmasa bile, ayrıntılar çok olacaktır. Sana O’nun, mübarek olsun, etkisi konusunda söylediğim şey budur: Bu etki yalnızca kutsallığa ait ruhsal konuları doğurmak için yenilenmiştir. İkinci tür ise, bu hakikat henüz giderek açığa çıkarken, açığa çıkışı henüz tamamlanmamışken Efendi’nin, mübarek olsun, yaptığı şeydir. Bu da yaratılışın başlangıcından, yakında günlerimizde gerçekleşecek olan gelecek kurtuluşa kadar olan dönemdir. O zaman “Haşem bütün yeryüzü üzerinde kral olacak; o gün Haşem bir olacak ve adı bir olacak” (Zeharya 14:9) denilecektir.

ואמנם כל הכונניות האלה שזכרנו למעלה, כולם תלויים על מדת הסוג השני הזה, שהוא לגלות יחודו ית', וזה על ידי הסתר הפנים שיקדים לגילוים, כחו שביארנו למעלה. ובכלל הכונניות הוא ענין הרע שזכרנו. ואמנם הרע מצד עצמו לבדו אינו אלא קלקולים והפסדים והשחתה, אך עם שאר הכונניות, אדרבא, ממנו נמשך תועלת לאדם עצמו, כי בו תלוי כל הזכות ומציאות העבודה, וזה - בעמדו לא לנצח אלא להנצח, פירוש, שאין המצאו אלא להיותו נסתת מן האדם כאבן העומדת על פרשת דרכים שהביאו במשלם במדרש שזכרנו למעלה:

Yukarıda sözünü ettiğimiz bütün düzenekler bu ikinci türün ölçüsüne bağlıdır; yani O’nun Birliği’ni açığa çıkarmaya. Bu da, yukarıda açıkladığımız gücüyle, açığa çıkışlardan önce gelen yüzün gizlenmesi aracılığıyla olur. Sözünü ettiğimiz kötülük konusu da bu düzeneklerin içindedir. Kötülük kendi başına yalnızca bozulmalar, eksilmeler ve yıkımdır. Fakat diğer düzeneklerle birlikte olduğunda, aksine, ondan insanın kendisine fayda doğar; çünkü bütün hak ediş ve çalışma gerçekliği ona bağlıdır. Bu, kötülüğün yenmek için değil, yenilmek için durmasıyla olur. Yani onun varlığı yalnızca insan tarafından yontulması içindir; yukarıda sözünü ettiğimiz midraştaki meselde yol ayrımında duran taş gibi.

ותראי כי הרע נברא להבטל, ויש לדון בו בשני דרכים, מצד המצאו ומצד הבטלו, פירוש, מצד ההתחלה ומצד הסוף. מצד ההתחלה הוא רע ודאי, אך מצד הסוף - גם זו לטובה. כי הנה אפילו בזמן שמתחזק וגובר עדיין - גם מזה נמשך טוב, כי זהו החשך שממנו יהיה ניכר האור של השלמות העליון בזמן שיתגלה לעתיד לבא. ועוד, שהרי זה בירור אמתת היחוד בכל גדרו, כמו שביארנו לעיל, ומצד זה, יותר שמחשיך והולך - יותר יתגלה אמתת היחוד בבטלו את הרע הזה. ועוד, שהוא גורם ריוח לאדם עצמו המתנסה בו, כמשל הזונה עם בן המלך שדרשו חז"ל (ברכות לב ע"א). ועוד, שהרי נמצאת עבודה ומעשה ממש לאדם, שהוא מתקן הבריאה בידיו, ומעביר החסרונות שבה, ונעשה שותף כביכול להקב"ה בעולמו:

Göreceksin ki kötülük ortadan kaldırılmak üzere yaratılmıştır. Onu iki yönden ele almak gerekir: varlığı yönünden ve ortadan kaldırılması yönünden; yani başlangıç yönünden ve son yönünden. Başlangıç yönünden kesinlikle kötüdür; fakat son yönünden “bu da iyilik içindir.” Çünkü güçlenip arttığı zamanda bile bundan iyilik çıkar: Gelecekte açığa çıkacak olan Üst Yetkinliğin ışığı, bu karanlık sayesinde tanınacaktır. Ayrıca bu, yukarıda açıkladığımız gibi, Birliğin hakikatinin bütün sınırlarıyla açıklığa kavuşmasıdır; bu yönden bakıldığında, karanlık ne kadar artarsa, bu kötülüğün iptaliyle Birliğin hakikati o kadar çok açığa çıkar. Bir başka yönüyle kötülük, onunla sınanan insanın kendisi için bir kazanç doğurur; hahamlarımız z”lın kralın oğlu ve kadın meseliyle açıkladıkları gibi (Berahot 32a). Ayrıca böylece insana gerçek bir çalışma ve fiil alanı verilmiş olur: İnsan yaratılışı kendi elleriyle düzeltir, ondaki eksiklikleri giderir ve ifade yerindeyse, HaKadoş Baruh Hu’ya dünyasında ortak olur.

ועוד, הנסיון שהוא גורם לצדיקים, פירוש, לא בבחינת הפיתוי לעבירה שכבר זכרנוהו, אלא עיקר הנסיון הנולד מהסתיר האד?ן את פניו הוא - כי הלא ה' אמר על ידי כל נביאיו כי הוא המשגיח על כל נבראיו, ועיניו על כל דרכי איש לתת לאיש כדרכיו וכפרי מעלליו, אל אמונה ואין עול, והנה אחר אשר השמיענו כזאת, הנה הוא מסבב עולמו במסיבות עמוקות ועצות מרחוק, המראים לכאורה ח"ו הפך זאת, כי פעם יראה כאלו הכל ביד המקרה, הכל כאשר לכל, ופעם כי נבנו עושי רשעה, ולא מצאו כל אנשי חיל עובדי ה' שכר טרחם ועמלם, כמה צועקים ואינם נענים, וכל שאר הענינים אשר הניח ה' לנסות בם את לבות בני אדם; והוא מה שאמר דוד המלך ע"ה (תהלים עג, ב - ג), "ואני כמעט נטיו רגלי וגו' כי קנאתי בהוללים" וגו'. כי זה הוא הנסיון - לראות היעמדו בני אדם באמונתם, ולא תמוש מלבבם היתד התקועה לאמר, ודאי אל אמונה ואין עול, אף על פי שאין אנו מבינים דרכיו. ועל זה נאמר (חבקוק ב, ד), "וצדיק באמונתו יחיה", וכמו שביארנו למעלה כבר. והנה זה ריוח גדול מאד מהתעלם השלמות העליון, ומקום הניח לרע להחשיך פני העולם לנסיון גדול כזה. כי עתה צא וחשוב כמה יהיו חביבים לפניו ית' הצדיקים אשר יעמדו בנסיון כזה, וכמה שכר גדול ינתן להם חלף עבודתם לעתיד לבא. והרי זה מכלל כבודו ית' - שאפילו החושך הגדול של הסתר פני טובו אינו אלא לכבודו, והוא הגורם שכר טוב כפול ומכופל לצדיקים:

Bir de kötülüğün tsadikler için doğurduğu sınav vardır. Bunun anlamı, daha önce sözünü ettiğimiz günaha ayartma yönü değildir. Efendi’nin yüzünü gizlemesinden doğan asıl sınav şudur: Haşem bütün peygamberleri aracılığıyla bütün yaratılmışlarını gözettiğini, gözlerinin her insanın bütün yolları üzerinde bulunduğunu, herkese kendi yollarına ve işlerinin meyvesine göre karşılık verdiğini; O’nun güvenilir Tanrı olduğunu ve O’nda eğrilik bulunmadığını bildirmiştir. Fakat bunu bize bildirdikten sonra, dünyasını derin döngülerle ve uzaktan gelen tasarılarla döndürür; bunlar dışarıdan bakıldığında, Tanrı korusun, bunun tersini gösteriyor gibidir. Bazen her şey rastlantının elindeymiş, herkesin başına aynı şey geliyormuş gibi görünür. Bazen kötülük yapanlar kurulup güçlenmiş gibi görünür; Haşem’e hizmet eden bütün güçlü kişiler de emeklerinin ve zahmetlerinin karşılığını bulmamış gibi görünür. Nice insanlar haykırır da cevap alamaz. Haşem’in insanların kalplerini sınamak için bıraktığı diğer bütün durumlar da böyledir. Kral David’in, üzerine esenlik olsun, “Benim ayaklarım neredeyse kayıyordu... çünkü taşkınlara imrendim” (Tehilim 73:2-3) demesi budur. Sınav şudur: İnsanlar imanlarında ayakta kalacaklar mı, kalplerine çakılmış kazık yerinden oynayacak mı? Yani “Kesinlikle O güvenilir Tanrı’dır ve O’nda eğrilik yoktur; yollarını anlamasak bile bu böyledir” diyebilecekler mi? Bunun üzerine “Tsadik imanıyla yaşayacaktır” (Habakuk 2:4) denilmiştir; bunu yukarıda açıkladık. İşte Üst Yetkinliğin gizlenmesinden ve kötülüğe dünyanın yüzünü böylesine büyük bir sınavla karartacak yer verilmesinden doğan çok büyük kazanç budur. Şimdi düşün: Böyle bir sınavda ayakta kalan tsadikler O’nun, mübarek olsun, önünde ne kadar sevgili olacaklar ve gelecek zamanda çalışmalarına karşılık onlara ne kadar büyük bir ödül verilecektir. Bu da O’nun, mübarek olsun, onurunun bir parçasıdır: İyiliğinin yüzünün gizlenmesindeki büyük karanlık bile yalnızca O’nun onuru içindir ve tsadikler için kat kat iyi ödül doğurur.

ואמנם אין אחרית זה לרע עצמו לגמור הכל רק בטובה, אלא על פי הכונניות הגדולות שזכרנו, שהם הם גלגולי דברים המסבבים את הכל לטובה. ואמנם מציאות הרע בלי הכונניות האלה, כבר זכרנו איך איננו אלא רע ומר, השחתה והפסד. ואמנם בהתיצב עליו אלה הכונניות, הנה מיד יוכל גם הוא לימנות בצרכיו של האדם ותקוני בנינו, כי אף על פי שבחוקו מצד עצמו אין בו כי אם לעשות רע, אך בהשתתפו עם כל הכונניות שהכין האדון ב"ה לתקן הדברים, הנה אינו עומד אלא לינצח, כמו שביארנו. וצריך שיהיה באדם היצר וכל התאוות הרעות, לא לימשך אחריהם אלא לכפות אותם ולהעבירם. ואמנם עם כל זה אינו אובד טבעו הרע, אלא שגם זאת טובה היא שיהיה הרע בכלל בנינו של אדם, כמו שביארנו, ואינו מפסידו ומקלקלו מפני שיתוף ההכנות הטובות שנעשו כבר בחוקו של האדם, וכמו שביארנו. ואמנם סוף כל סוף, כשיולד הפרי האמיתי שצריך להולד מן הכונניות האלה, שלתכליתו נעשו, יהיה הפרי הזה העברת הרע עצמו מן הבריאה, והשלמת החסרונות:

Fakat kötülüğün kendi başına sonu, her şeyi yalnızca iyilikle tamamlamak değildir. Bu ancak sözünü ettiğimiz büyük düzenekler sayesinde olur; çünkü her şeyi iyiliğe döndüren olay döngüleri bunlardır. Bu düzenekler olmadan kötülüğün varlığının yalnızca acı bir kötülük, yıkım ve bozulma olduğunu daha önce söyledik. Fakat bu düzenekler onun üzerine yerleştirildiğinde, kötülük de hemen insanın ihtiyaçları ve yapısının tikunları arasında sayılabilir. Kendi yasası bakımından onda kötülük yapmaktan başka bir şey yoktur; fakat Efendi’nin, mübarek olsun, şeyleri düzeltmek için hazırladığı bütün düzeneklerle birlikte ele alındığında, ancak yenilmek için durur. Bunu açıkladık. İnsanda yetser ve bütün kötü arzular bulunmalıdır; fakat onların peşinden gidilsin diye değil, bastırılsın ve giderilsin diye. Bununla birlikte kötülük kendi kötü doğasını yitirmez. Yine de kötülüğün insanın yapısında yer alması da iyiliktir; bunu açıkladık. Çünkü insanın yasasında önceden hazırlanmış iyi hazırlıklarla birleştiği için onu yıkıp bozmaz. Sonunda, bu düzeneklerden doğması gereken gerçek meyve doğduğunda —ki bütün düzenekler bunun için yapılmıştır— bu meyve, kötülüğün kendisinin yaratılıştan kaldırılması ve eksikliklerin tamamlanması olacaktır.

ונמצא, שבהיות האדון ב"ה מכונן את עולמו, כמו שביארנו, הנה היה מכונן והולך כל מה שצריך למצבו של אדם הראשון הזה זמן העבודה, ואז חידש הרע בכל חוקו וכחותיו לפי עצמו, שכבר יש בו כל כך כחות וחלקים כמו שהם חלקי העבודה והתיקון הנוגע לאדם. אחר כך השלים מעשהו לעשות כל הכונניות שזכרנו, המכוונים לכל מה שצריך להעברת הרע הזה, ולהעלות האדם בעילוייו, וכל שאר צרכי שלמותו וטובתו. ואז לא ניתן מקום לרע לעשות ככל חוקו, אלא אדרבא, להתפעל מכל מה שהכין האדון ב"ה להעביר רעתו. ועל פי כל הדברים האלה נברא אחר כך העולם השפל הזה, והאדם אשר בו. ונמצא, שמעתה כל מדת הטוב, שהוא כלל כל הכונניות העליונות שזכרנו, ואף מדת הרע עצמה, שניהם נכנסים לטובה בבנינו של האדם; אך גמר המלאכה הוא כשיצא הפרי מכל הסיבוב הזה, שהוא התיקון הכללי. ואמנם עד שלא נגמרה המלאכה הזאת, אף על פי שהרע עומד גם הוא לטובתו של אדם - להנצח ממנו, יכול להיות גם לרעתו ח"ו, אם לא ינצחנו, כי אז הרע יהיה גובר, והתיקון לא. אך אחר גמר המלאכה שיבוטל הרע, אז שלות כל הבריאה תהיה נצחית, שלא תפסק כלל ועיקר:

Böylece Efendi, mübarek olsun, dünyasını düzenlerken, açıkladığımız gibi, ilk insanın çalışma zamanı içindeki durumu için gerekli olan her şeyi düzenliyordu. O sırada kötülüğü kendi yasası ve güçleriyle yeniledi; çünkü kötülüğün içinde, insana ait çalışma ve tikun bölümlerine karşılık gelen sayıda güç ve parça vardır. Sonra işini tamamladı ve sözünü ettiğimiz bütün düzenekleri yaptı; bunlar bu kötülüğün ortadan kaldırılması, insanın yükselişlerine çıkarılması ve onun yetkinliği ile iyiliği için gereken diğer bütün şeyler için yöneliktir. Böylece kötülüğe kendi yasasına göre dilediği gibi davranma alanı verilmedi; tersine, Efendi’nin, mübarek olsun, onun kötülüğünü gidermek için hazırladığı her şeyden etkilenmesi sağlandı. Bütün bu şeylere göre daha sonra bu aşağı dünya ve onun içindeki insan yaratıldı. Bundan dolayı artık iyilik ölçüsünün bütünü, yani sözünü ettiğimiz bütün üst düzenekler, hatta kötülük ölçüsünün kendisi bile, insanın yapısında iyiliğe dahil olur. Fakat işin tamamlanması, bütün bu döngüden meyve çıktığında, yani genel tikun tamamlandığında gerçekleşir. Bu iş tamamlanmadan önce, kötülük insanın iyiliği için, yani onun tarafından yenilmek için dursa bile, Tanrı korusun, insan onu yenmezse onun kötülüğüne de dönüşebilir; çünkü o zaman kötülük güçlenir, tikun değil. Fakat işin tamamlanmasından sonra, kötülük iptal edildiğinde, bütün yaratılışın esenliği sonsuz olacak ve hiçbir şekilde kesilmeyecektir.